Έχει αποδειχθεί ερευνητικά ότι, όταν ο άνθρωπος εκτίθεται σε στρεσογόνα ή τραυματικά γεγονότα αντιδρά με έντονο άγχος προσπαθώντας με αυτό τον τρόπο να διαφυλάξει την σωματική αλλά και ψυχική του ακεραιότητα.

Στο πλαίσιο της ψυχοπαθολογίας, συναντούμε πολλές διαταραχές που φέρουν ως βασικό αλλά και επιμέρους χαρακτηριστικό τα υψηλά επίπεδα άγχους όπως είναι οι αγχώδεις διαταραχές, οι καταθλιπτικές διαταραχές, οι διαταραχές προσωπικότητας και πολλές άλλες.

H Διαταραχή Μετά Από Ψυχοτραυματικό Στρες όμως φαίνεται να ξεχωρίζει αφού συνδέεται άμεσα με τα τραυματικά γεγονότα.

Και μιλώντας για τραυματικά γεγονότα αναφερόμαστε σε τέσσερις περιπτώσεις όπως αυτές καθορίζονται πρώτον με τις φυσικές καταστροφές δηλαδή τους σεισμούς, τις πυρκαγιές, τις πλημμύρες, δεύτερον τις καταστροφές που προκαλούνται από τον άνθρωπο όπως είναι οι βίαιες επιθέσεις, η σεξουαλική κακοποίηση, ο βιασμός, οι τρομοκρατικές επιθέσεις, τα βασανιστήρια, ο πόλεμος, η πολιτική βία, τρίτον τα ατυχήματα με τα μεταφορικά μέσα παραδείγματος χάριν τα αυτοκινητικά, αεροπορικά, ναυάγια και τέταρτον την απειλή/διάγνωση θανατηφόρας ασθένειας ή τον ξαφνικό ή/και βίαιο θάνατο οικείου προσώπου.

Σε αυτές λοιπόν τις συνθήκες, κατά τις οποίες το άτομο βίωσε, είδε ή άκουσε να συμβαίνει ένα τραυματικό γεγονός το οποίο κατανόησε ως ιδιαίτερα απειλητικό για τη ζωή του ή τους άλλους με αποτέλεσμα να αισθανθεί έντονο φόβο, τρόμο και αδυναμία να ανταποκριθεί, είναι πιθανό – όταν συντρέχουν επιπρόσθετοι παράγοντες – να εκδηλωθούν συμπτώματα διαταραχής μετά από ψυχοτραυματικό στρες.

H βασική συμπτωματολογία της διαταραχής περιλαμβάνει κυρίως την αναβίωση του τραυματικού γεγονότος μέσω ενοχλητικών εικόνων, σκέψεων, αντιλήψεων, ονείρων, παραισθήσεων ή ψευδαισθήσεων, την αποφυγή ερεθισμάτων συνδεόμενων με το τραύμα καθώς και την εμφάνιση αυξημένης διεγερσιμότητας σε περιπτώσεις σχετιζόμενες με την τραυματική εμπειρία.

Βέβαια, για να χαρακτηριστεί κλινικά η διαταραχή απαιτείται διάρκεια συμπτωμάτων μεγαλύτερη από ένα μήνα καθώς και σημαντική ενόχληση ή έκπτωση των κοινωνικών, επαγγελματικών ή άλλων σημαντικών περιοχών της λειτουργικότητας του πάσχοντα.

Και μπορεί η Διαταραχή Μετά Από Ψυχοτραυματικό Στρες να παρατηρήθηκε για πρώτη φορά στον πόλεμο του Βιετνάμ αποτελώντας χαρακτηριστική διαταραχή των ανθρώπων που συμμετείχαν σε αυτό ωστόσο, οι έρευνες αποδεικνύουν ότι το 3% ως 58% των ατόμων που ήρθαν αντιμέτωποι με κάποιο τραυματικό γεγονός τείνουν να αναπτύξουν την διαταραχή ενώ, αυξημένη φαίνεται να είναι η πιθανότητα συννοσηρότητας με άλλες διαταραχές όπως η διαταραχή πανικού με/χωρίς αγοραφοβία, η ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή, η κοινωνική φοβία, η καταθλιπτική διαταραχή, οι εξαρτητικές διαταραχές και άλλες.

Όμως, για να εκδηλωθούν τα παραπάνω συμπτώματα απαραίτητη είναι η γενετική προδιάθεση της διαταραχής. Επιπλέον, σημαντικό ρόλο διαδραματίζει η ηλικία του πάσχοντα καθώς, τα παιδιά και οι ηλικιωμένοι είναι περισσότερο επιρρεπείς στις συμπτωματικές συμπεριφορές.

Τα προηγούμενα τραυματικά γεγονότα, οι πρόσφατες αλλαγές στην ζωή του ατόμου, οι επαναλαμβανόμενες τραυματικές εμπειρίες που σχετίζονται με απειλή και τραυματισμό, η απώλεια οικείου προσώπου εξαιτίας τραυματικού γεγονότος, η μη ρεαλιστική αντίληψη του ατόμου για την προσωπική ευθύνη, η ένταση των αντιδράσεων του ατόμου μετά από το τραυματικό γεγονός καθώς και η μίμηση αλλά και η μάθηση της συμπεριφοράς σημαντικού άλλου είναι παράγοντες που ευνοούν την εκδήλωση της συμπτωματολογίας.

Στις περιπτώσεις εκδήλωσης της διαταραχής, η κλινική αξιολόγηση της έντασης των συμπτωμάτων από τον ψυχίατρο θα καθορίσει την αναγκαιότητα χορήγησης φαρμακευτικής αγωγής. Συνήθως, η φαρμακοθεραπεία περιλαμβάνει αγχολυτικά σε συνδυασμό με αντικαταθλιπτικά σκευάσματα.

Παράλληλα με την χορήγηση φαρμακευτικής αγωγής, η γνωσιακή-συμπεριφορική ψυχοθεραπεία ωφελεί τον πάσχοντα στην διαχείριση των ψυχολογικών και συμπεριφορικών συμπτωμάτων.

Στο στάδιο της γνωσιακής αναδόμησης, ο θεραπευτής ενισχύει τον θεραπευόμενο να κατανοήσει τη σύνδεση των αρνητικών σκέψεων, των δυσάρεστων συναισθημάτων και των δυσλειτουργικών συμπεριφορών. Στη συνέχεια εφαρμόζοντας τις τεχνικές αμφισβήτησης των δυσλειτουργικών πεποιθήσεων, ο θεραπευτής συνεργατικά με τον θεραπευόμενο στοχεύουν στην έκφραση πιο ρεαλιστικών σκέψεων, οι οποίες θα επιφέρουν ουδέτερα ως και ευχάριστα συναισθήματα καταλήγοντας σε λειτουργικές συμπεριφορές.

Παράλληλα, με την εφαρμογή των συμπεριφορικών χειρισμών, ο θεραπευόμενος  μειώνει σημαντικά τα επίπεδα άγχους καθώς η διαφραγματική αναπνοή, η νευρομυϊκή χαλάρωση, η απόσπαση της προσοχής, η συστηματική απευαισθητοποίηση βοηθούν αυτόν να διαχειριστεί την ψυχική ένταση που νιώθει ως αποτέλεσμα της τραυματικής εμπειρίας.

Μπορεί λοιπόν να αποδεικνύεται η σημαντικότητα της φαρμακευτικής και ψυχοθεραπευτικής παρέμβασης στην αντιμετώπιση των συμπτωμάτων της διαταραχής μετά από ψυχοτραυματικό στρες, είναι όμως σημαντικό να τονίσουμε ότι τα ερευνητικά δεδομένα υποστηρίζουν πως κάθε άνθρωπος, ο οποίος θα ζήσει ένα ψυχοπιεστικό ή τραυματικό γεγονός θα εμφανίσει αντιδράσεις όμοιες με τις συμπτωματικές εκφράσεις της ψυχικής διαταραχής ακόμα και αν δεν φέρει την γενετική τάση της διαταραχής.

Όμως υπάρχει μια σημαντική διαφορά που διαχωρίζει την ψυχοπαθολογική από την προσδοκώμενη αντίδραση η οποία καθορίζεται τόσο από τον τρόπο όσο και από την διάρκεια εκδήλωσης των παρατηρούμενων συμπεριφορών.

Στις περιπτώσεις ψυχικής διαταραχής, ο πάσχοντας εμφανίζει μια σταδιακή αύξηση στην ένταση των συμπτωμάτων η οποία δυναμώνει με την πάροδο του χρόνου επιδρώντας αρνητικά στην καθημερινότητα του.

Από την άλλη πλευρά, το άτομο αντιδρά συμπτωματικά για μια συγκεκριμένη περίοδο και, καθώς απομακρύνεται χρονικά από τα τραυματικά γεγονότα, ηρεμεί ψυχικά επιστρέφοντας στο επίπεδο λειτουργικότητας που σημείωνε πριν από την εμπειρία του.

Ωστόσο και σε αυτές τις περιπτώσεις, είναι χρήσιμο να ενισχύεται η διαχείριση της τραυματικής εμπειρίας.

Σε αυτές τις δύσκολες στιγμές, όταν αναρρώνουμε από το τρομακτικό γεγονός,  είναι σημαντικό να κατανοήσουμε ότι κάθε αντίδραση είναι αναμενόμενη δίνοντας σε εμάς την ευκαιρία να χαλαρώσουμε. Βοηθά ιδιαίτερα να ακολουθούμε το καθημερινό πρόγραμμα αναγνωρίζοντας πως φυσιολογικά θα υπάρχουν κάποιες απρόβλεπτες δυσκολίες.  Αποφεύγουμε την κατανάλωση αλκοόλ, τοξικών ουσιών ενώ, φροντίζουμε να διατηρούμε ένα ισορροπημένο πρόγραμμα διατροφής και ένα σταθερό ωράριο ύπνου. Επαναλαμβάνουμε τις δυσάρεστες σκέψεις ώστε να εξασθενίσουν και, παρατηρούμε τα συναισθήματα μας επιτρέποντας στον εαυτό να κατανοήσει την τραυματική εμπειρία. Μιλούμε στους άλλους για τους προβληματισμούς και τις ανησυχίες και πολύ περισσότερο, σε ανθρώπους που έχουν βιώσει ανάλογα γεγονότα ώστε να λάβουμε την απαραίτητη υποστήριξη μέσω της ανταλλαγής την απόψεων. Συμμετέχουμε σε ευχάριστες δραστηριότητες, αποφεύγουμε τις αλλαγές για λίγο καιρό δίνοντας χρόνο σε εμάς ώστε να επανακτήσουμε σταδιακά τον έλεγχο της ζωής.

Όταν καλούμαστε να υποστηρίξουμε προσφιλές άτομο που βίωσε τραυματικό γεγονός, πρώτα από όλα είναι σημαντικό να είμαστε εμείς καλά, τόσο συναισθηματικά όσο και σωματικά, για να παρέχουμε την απαιτούμενη βοήθεια. Εξίσου απαραίτητο είναι να σιγουρευτούμε ότι το άτομο έχει ξεπεράσει τον κίνδυνο για, να δώσουμε χρόνο σε εκείνο ώστε να μιλήσει για τις ανησυχίες του εκφράζοντας παράλληλα την συμπαράσταση και την κατανόηση που νιώθουμε για την τραγωδία του. Ενώ, ιδιαιτέρως αποτελεσματική είναι οποιαδήποτε βοήθεια μπορούμε να παρέχουμε στο άτομο για να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις της καθημερινότητας του.

Τέλος, όταν τα παιδιά έχουν ζήσει μια τραυματική εμπειρία, μιλούμε σε αυτά για όσα έχουν συμβεί δίνοντας ειλικρινείς εξηγήσεις σύμφωνα με τις ηλικιακές τους ανάγκες. Εκφράζουμε το ενδιαφέρον μας για τους φόβους των παιδιών διαθέτοντας τον χρόνο αλλά και την αγκαλιά μας! Ενισχύουμε τα παιδιά να εκφράσουν τις σκέψεις και τα συναισθήματα τους μέσα από δημιουργικές δραστηριότητες όπως είναι οι ζωγραφιές, το κουκλοθέατρο, το δημιουργικό παιχνίδι, οι εικαστικές τέχνες. Και τέλος, φροντίζουμε να μην διαταραχθεί το πρόγραμμα διατροφής και ύπνου ώστε να διατηρηθεί το αίσθημα ασφάλειας στην καθημερινότητα των παιδιών.

 

Βασιλική Γ. Βενέτη ΜΑ Κλινικής Ψυχολογίας

Ειδίκευση στη Γνωσιακή-Συμπεριφορική Ψυχοθεραπεία